راهنمای کامل مرخصی استحقاقی حقوق، محاسبه و انواع بر اساس قانون کار, در گذشته، بخش بزرگی از جامعه فاقد حقوق اولیه بودند و ملزم به کار اجباری برای اربابان یا حاکمان میبودند. با گذشت زمان و تحول نظامهای اجتماعی در دو قرن اخیر، قوانین کار تدوین گردید تا روابط کارگر و کارفرما تنظیم و حقوق کارکنان از جمله حق مرخصی، حفظ شود.
امروزه مرخصی در اکثر کشورهای جهان حقِ مشروع و شناختهشدهای است که قوانین آن بر اساس نوع و شرایط شغلی متفاوت است. یکی از رایجترین و مهمترین این موارد، مرخصی استحقاقی میباشد که به کلیه افراد شاغل تعلق دارد. در این مقاله به بررسی جامع این نوع مرخصی، انواع آن و ضوابط قانونی مربوطه میپردازیم. مفهوم مرخصی و فلسفه وجود آن مرخصی به معنای حق ترک کار در روزهای کاری (غیر از تعطیلات رسمی) است.
پذیرش حق مرخصی امروزه یک هنجار بینالمللی محسوب میشود.
انواع مرخصی در قانون کار ایران قانون کار ایران که در سال ۱۳۶۹ با هدف حمایت از کارگران و کارمندان تصویب شد، در مواد ۶۲ تا ۷۴ انواع مرخصی را تعریف کرده است.
این مرخصیها شامل موارد زیر میشوند مرخصی استحقاقی (سالانه) مرخصی ازدواج مرخصی زایمان مرخصی فوت اقوام درجه یک مرخصی بدون حقوق مرخصی شیردهی (پاس شیر) مرخصی حج مرخصی استعلاجی برخی از این مرخصیها اجباری هستند (باید استفاده شوند یا معادل نقدی دریافت گردد) و برخی برای شرایط خاص مانند بیماری یا رویدادهای ناگهانی پیشبینی شدهاند. مرخصی استحقاقی چیست؟
هر کارگر یا کارمندی که در طول سال به کار مشغول است، حق غیبت از کار به میزان مشخصی را دارد که مرخصی استحقاقی نامیده میشود.، از حضور در محل کار معاف است.
این حق برای کلیه شاغلان بخش دولتی و خصوصی شامل میشود. از آنجا که این مرخصی بر اساس سال محاسبه میگردد، به آن مرخصی سالانه نیز مشهور است. مدت زمان مرخصی استحقاقی در قانون کار طبق قانون کار، مدت این مرخصی دو و نیم روز در ماه یا ۲۶ روز در سال است که با احتساب روزهای جمعه، در مجموع به ۳۰ روز (یک ماه کامل) میرسد. روزهای تعطیل رسمی جزو ایام مرخصی محسوب نمیشوند.
برای کارکنان با سابقه کمتر از یک سال، مرخصی به نسبت زمان کارکرد محاسبه میگردد. برای مشاغل سخت و زیانآور، مدت مرخصی استحقاقی متفاوت است. افراد در این حرفهها، ۳ روز در ماه (معادل ۵ هفته در سال) مرخصی دارند که در دو نوبت ۶ ماهه قابل استفاده است. برای کارگاههای با کمتر از ۱۰ نفر کارکنان، بر اساس آئیننامه ۱۹۱۰ قانون کار، مرخصی استحقاقی ۲۱ روز در سال تعیین شده است.
قوانین ذخیره و تسویه مرخصی امکان ذخیره مرخصی استحقاقی وجود دارد. کارگران میتوانند ۹ روز از مرخصی استفاده نشده را به سال بعد منتقل کنند. سایر روزهای باقیمانده و استفاده نشده، محاسبه شده و معادل نقدی آن به کارگر پرداخت میگردد. کارمندان دولت نیز مجازند تا ۱۵ روز از مرخصی سالانه خود را ذخیره نمایند. انواع مرخصی استحقاقی ۱. مرخصی ساعتی بر اساس ماده ۷۰ قانون کار، مرخصی کمتر از یک روز کاری، مرخصی ساعتی محسوب میشود.
وقتی کارمند تنها به چند ساعت مرخصی نیاز دارد، میتواند مرخصی ساعتی (بین ۲ تا ۶ ساعت) درخواست نماید. اگر مدت مرخصی از ۶ ساعت تجاوز کند، به عنوان یک روز کامل مرخصی استحقاقی از سهمیه فرد کسر میشود. ۲. مرخصی پاس شیر (شیردهی) ماده ۷۸ قانون کار، حق مادران شیردهی با کودکان زیر ۲ سال را حفظ کرده است. این مادران میتوانند به ازای هر ۳ ساعت کار، ۳۰ دقیقه برای شیردهی قطع کار کنند.
در عمل، این مادران تا ۲ سالگی کودک، میتوانند ۱ ساعت زودتر از محل کار مرخصی بگیرند. ۳. مرخصی کارگران فصلی کارگر فصلی کسی است که تنها بخشی از سال کار میکند. محاسبه مرخصی استحقاقی این گروه بر اساس ماده ۶۸ قانون کار، با دقت در ماههای کارکرد و با توافق کارگر و کارفرما انجام میپذیرد. ۴.
مرخصی حج ماده ۷۲ قانون کار، حق مرخصی تا یک ماه برای ادای فریضه حج واجب را پیشبینی کرده، به شرطی که فرد از مرخصی استحقاقی خود استفاده نکرده باشد. در صورت استفاده قبلی از مرخصی استحقاقی، فرد میتواند از مرخصی بدون حقوق برای حج بهرهمند شود. تفاوت مرخصی استحقاقی و استعلاجی دو نوع مرخصی استحقاقی و استعلاجی پرکاربردترین مرخصیها هستند. مرخصی استعلاجی برای درمان و نقاهت کارمند یا کارگر تدوین شده است.
بر اساس بند ۷ ماده ۲ قانون تأمین اجتماعی، فرد میتواند برای درمان بیماری یا نقاهت، به مدت زمانی که پزشک معالج تجویز میکند، از مرخصی استعلاجی استفاده کند. این مرخصی سقف زمانی مشخصی ندارد، اما برای مرخصیهای بیش از ۱۵ روز و ۶۰ روز، تایید پزشک معتمد یا کمیسیون پزشکی تأمین اجتماعی الزامی است. بدون این تایید، دریافت حقوق و غرامت در طول مرخصی امکانپذیر نیست.
برای کارمندان دولت، مرخصی استعلاجی تا ۴ ماه با گواهی پزشک معتمد قابل استفاده است و مدت بیشتر نیازمند تایید شورای پزشکی وزارت بهداشت میباشد. اگر بیماری فرد سختدرمان باشد و مرخصی به یک سال برسد، فرد بر اساس قانون کار به بازنشستگی پیش از موعد به علت از کار افتادگی و ناتوانی از کار کردن واجد شرایط میشود.
قوانین مرخصی استعلاجی برای کارگران تحت پوشش تأمین اجتماعی و سایر سازمانهای بیمهگر پیچیدگیهای خاص خود را دارد؛ لذا مشورت با مشاور حقوقی یا مطالعه مقررات سازمان بیمهگر توصیه میشود. نکات مهم در مورد مرخصی استحقاقی تعطیلات رسمی جزو مرخصی نیستند بر اساس ماده ۶۲ قانون کار، کارفرما نمیتواند روزهای تعطیل رسمی (مانند جمعه و روز کارگر ۱۱ اردیبهشت) را از مرخصی استحقاقی کسر نماید.
حقوق و مزایای این روزها به طور کامل پرداخت میشود. مرجع حل اختلاف در صورت تنازع بین کارگر و کارفرما بر سر مرخصی، اداره کار داور مرجع است. استعفا و مرخصی ذخیرهشده در صورت استعفا یا ترک کار داوطلبانه، دستمزد مرخصیهای ذخیرهشده از بین میرود (مگر در موارد قانونی خاص). تسویه حساب در پایان خدمت طبق ماده ۷۱، در موارد بازنشستگی، از کار افتادگی، تعطیلی کارگاه یا فوت کارگر، مطالبات مرخصی به کارگر یا وارثان پرداخت میگردد.
تبدیل مرخصی اگر فرد در طول مرخصی استحقاقی بیمار شود، میتواند مرخصی خود را به استعلاجی تبدیل کند تا سهمیه استحقاقیاش محفوظ بماند. جابهجایی مرخصی بر اساس ماده ۶۹، امکان جابهجایی زمان مرخصی بین کارگران با توافق وجود دارد. سوالات متداول ۱. مرخصی استحقاقی چیست؟ حق سالانه ترک کار برای هر فرد شاغل به میزان دو و نیم روز در ماه (معادل ۳۰ روز در سال) که بدون کسر از حقوق قابل استفاده است. ۲. مرخصی استحقاقی چند نوع دارد؟
این مرخصی شامل زیرمجموعههایی مانند مرخصی ساعتی، مرخصی شیردهی (پاس شیر) و مرخصی حج میشود. ۳. آیا روزهای تعطیل رسمی از مرخصی استحقاقی کسر میشوند؟ خیر؛ بر اساس قانون کار، روزهای تعطیل رسمی جزو مرخصی محسوب نمیشوند و باید به طور جداگانه محاسبه و پرداخت گردند. ۴. آیا میتوان مرخصی استحقاقی را ذخیره کرد؟ بله؛ کارگران میتوانند ۹ روز و کارمندان دولت تا ۱۵ روز از مرخصی سالانه را به سال بعد منتقل کنند. ۵.
تفاوت مرخصی استحقاقی و استعلاجی چیست؟ مرخصی استحقاقی حق کلیه شاغلین است بدون توجه به وضعیت سلامتی، در حالی که مرخصی استعلاجی مخصوص افراد بیمار و نیازمند درمان یا نقاهت است و نیازمند تایید پزشکی دارد. ۶. آیا سربازان از مرخصی استحقاقی برخوردارند؟ قانون کار مرخصی استحقاقی مشخصی برای سربازان در طول خدمت وظیفه پیشبینی نکرده و مرخصیهای آنان کاملاً به نظر فرمانده پادگان بستگی دارد.
نظر شما شما چه تجربهای در درخواست و دریافت مرخصی استحقاقی داشتهاید؟ نظرتان در مورد قوانین و شرایط جاری این حق چیست؟