پاپ فرانسیس و فراخوان گسترش دایره اخلاق از خانواده تا تمام بشر, هزاران پایینباز در میدان سنتپیتر برای جشن عید بهسر میبردند، در حالی که پاپ فرانسیس در ساعات پایانی عمرش، با جی.دی. ونس معاون رئیسجمهور آمریکا روبرو شد تا بر سر مفهوم دایرهی اخلاق، مهربانی و کرامت انسانی گفتگو کند. این دیدار که ظاهری دیپلماتیک داشت، در باطن یک مانیفست اخلاقی برای آینده شفقت بشر بود.
این ملاقات پس از نامهای پرشور از سوی پاپ به اسقفان آمریکا صورت گرفت؛ خاطرهنامهای که پیام روشنی داشت دغدغههای اخلاقی نباید در قفص مرزها، شهروندی یا مجاورت جغرافیایی محصور بمانند. در جهانی که ما را به فکر خودیها میاندازد، پاپ فرانسیس ما را به تصویرسازی یک افق وسیعتر، جسورانهتر و در نهایت انسانیتر دعوت کرد. دیدگاه ونس معماری هرمی نگرانی اخلاقی مسلّم است که دیدگاه ونس نماینده ساختاری سنتی و غریزی از وفاداری است.
بر اساس این استدلال، عشق بایستی از خاندان آغاز شود،سپس به جامعه محلی، اً به ملت و در نهایت به جهان گسترش یابد.
پاپ فرانسیس این سلسلهمراتب را به چالش کشید و از پیامدهای مخرب انحصار دلسوزی در دایرههای کوچک — از بیتفاوتی تا طرد و سرکوب — هشدار داد. او با صراحت اعلام کرد کرامت هر انسان، چه همسایهروبرو و چه پناهجوی دور در آنسو دریایها، یکسان و غیرقابلتقسیم است. وقتی علم روانشناختی، شاهد شفقت جهانی است تحقیقات روز در روانشناسی اخلاق، بهصورت فزایندهای از دیدگاه پاپ فرانسیس پشتیبانی میکند.
مطالعات نشان میدهند موجودات انسانی دارای دایرههای اخلاقی بهشدت انعطافپذیرند و از منظر زیستی مقید نیستند تا ابد تنها به نزدیکان بپندارند. نمونه بارز، نظریه دایرهی در حال گسترش است که برای نخستین بار توسط فیلسوف نامآور پیتر سینگر مطرح شد و از منظر مفهومی همسو با نگاه پاپ قرار دارد.
او معتقد بود باید در گامهای اولیه متوقف شویم. سینگر، همچون پاپ فرانسیس، ما را به عبور از این مرزها تشویق میکند.
او خواستار است که با بهرهگیری از عقل و همدلی، مرزهای شفقت را تاg ه بدانیم موجوداتی که هرگز نخواهیم شناخت، بکشانیم. همدلی چشمهای بیکران، نه حوضی محدود یکی از پراگمانهای رایج و گمراهکننده این است که ذخیره همدلی در انسان محدود است؛ یعنی اگر بیش از حد به غریبهها محبت کنیم، سهم خانواده و جامعه خود را کم میکنیم. اما دادههای تجربی تصویری بسیار امیدوارکنندهتر ارائه میدهند.
در آزمایشهای دکتر ابیگیل مارش، محقق برجسته روانشناسی، مشاهده شد افرادی که به شیوهای فوقالعاده به غریبهها یاری میرسانند، محبت و توجه فوقالعادهای نسبت به خانوادههای خود نیز دارند. در اینجا همدلی نه تنها کاسته نمیشود، که تقویت میگردد.
پژوهشهای مستقل دیگر نیز تایید کردهاند وقتی افراد باور کنند ظرفیت همدلی بیپایان است، بدون کاستن از محبت نزدیکیان، دایره عشق خویش را به دیگران هم بگسترانند. این یافتهها انقلابی در نقض افسانههایی است که سالها به نام حقیقت پذیرفته شدهاند. دیگر نیازی نیست همدلی را بازی جمع صفر بدانیم. همانگونه که حكمت باستانی گوید محبت با تقسیم، کم نمیشود؛ برعکس، میافزاید.
رشد اخلاقی مسیری ناپیوسته و پرپیچ بینش کلیدی دیگر روانشناسی، این است که بلوغ اخلاقی لزوماً مسیر خطی و پیشبینیپذیر ندارد. برخلاف توصیف ونس، ضرورتی ندارد که ابتدا خانواده، بعد همسایه، در نهایت جهان را دوست داشته باشیم. بررسیها بر روی کودکان نشان میدهد نگرانی اخلاقی اغلب با رشد کاهش مییابد، نه افزایش. گاهی کودکان با بزرگسالی در ابراز همدلی انتقادیتر و انتخابیتر عمل میکنند.
بزرگسالان نیز الگوهای عجیبی نشان میدهند مثلاً فردی ممکن است برای حیوان خانگی ارزش اخلاقی بیشتری قائل باشد تا برای انسانی رنجکش. این شواهد تداعی میکند دغدغه اخلاقی بر اساس الگوهای خطی و ساده گسترش نمییابد. نگاه پاپ فرانسیس مبنی بر جهش و پرش نگرانی به دایرههای وسیع، کاملاً با این یافتههای پیچیده همخوانی دارد.
همکاری موتور اصلی بقا و ترقی در گله این بحث، یک حقیقت بنیادین نهفته است بشر نه به دلیل رقابت، که به واسطه همکاری بر زمین غلبه کرد. اجداد ما با اعتماد و همدلی فراتر از خویشان، زنده ماندند و پیشرفت کردند. انتخاب طبیعی، کسانی را که میتوانستند بزرگاندیشی کنند و وسیعتر احساس کنند، برگزید. وقتی اخلاق را مینهای یک کیک کوچک بدانیم که هر تکهی دادهشده، از سهم ما کاسته میشود، در واقع به نیروی اصلی بقای خود خیانت کردهایم.
عظمة اخلاقی درک این است که با بالا بردن دیگران، خودمان نیز به کمال میرویم. میراث جاودانه پاپ فرانسیس انتخاب در نقطه عطف پاپ فرانسیس در روزهای آخر حیات، پیامی به جهان ارایه کرد که اهمیت آن هرگز محو نخواهد شد. پیام او این بود امروز بشر در یک نقطه عطف تاریخی قرار دارد. میتوانیم در دایرههای کوچکتر و ترسناکتر فرو رویم، یا با شجاعت به سوی گسترش همدلی گام برداریم.
فراخوان او یادآوری میکند آینده از آن کسانی است که بر کرامت بیقید و شرط هر انسان و شفقت بیمرز ایمان دارند. منبع