>> کشف بقایای شهر باستانی کانوپ در خلیج ابوقیر؛ گنجینهای دو هزار ساله زیر آب اسکندریه >> باستانشناسان مصری موفق شدند بخشهای قابلتوجهی از یک شهر غرقشده دو هزار ساله را از کف دریای ساحل اسکندریه استخراج کنند. این کشف تاریخی در منطقه خلیج ابوقیر رخ داده و آثار خارجشده شامل ساختمانهای سنگی، اسکله باستانی و مجموعهای از مجسمههای ارزشمند میشود که قدمت آنها به دورههای بطلمیوسی و روم بازمیگردد.
شهر گمشده کانوپ؛ قلب تجارت و مذهب در دوران بطلمیوسی مقامات وزارت گردشگری و آثار باستانی مصر اعلام کردهاند که این بقایا مربوط به شهر باستانی کانوپ است. این شهر در دوران حکومت دودمان بطلمیوسی (حدود ۳۰۰ سال) و سپس امپراتوری روم (حدود ۶۰۰ سال) یکی از مهمترین موانت تجاری، مراکز مذهبی و نقاط استراتژیک سواحل مدیترانه محسوب میشد.
با گذشت زمان، وقوع زمینلرزههای متلاحقة و افزایش تدریجی سطح آب دریا باعث شد کانوپ به همراه شهر همسایه بندر هرقلیون به زیر آب فرو روند و قرنها در غفلت بمانند. فرآیند استخراج آثار؛ همکاری غواصان و جرثقیلها تصاویر منتشرشده از عملیات کهنکاری زیرآبینی نشان میدهد که تیمهای متخصص با استفاده از جرثقیلهای سنگین و غواصان حرفهای توانستهاند اجزای سنگین معماری و مجسمهها را از اعماق دریا به سطح بکشانند.
این عملیات نیازمند دقت بالا بوده تا بافتهای کهنه و شکننده آثار در طول انتقال آسیب نبیند. شریف فتحی، وزیر گردشگری و آثار باستانی مصر، در این باره بیان داشت بخش عمده این شهر هنوز زیر آب مدفون است، اما آنچه میتوانیم بیرون بیاوریم محدود است و طبق معیارهای سختگیرانه انتخاب شده است.
بقیه آثار این شهر همچنان جزو میراث غرقشده ما باقی خواهد ماند. معماری و کاربری ساختمانهای کشفشده تحلیلهای اولیه روی ساختمانهای استخراجشده که از سنگ آهکی ساخته شدهاند، نشاندهنده کارکردهای متنوع مذهبی، مسکونی و تجاری است. همچنین کشف مخازن و حوضچههای سنگی برای ذخیره آب و پرورش ماهی، بر توسعه زیرساختهای شهری و اقتصادی این بندر کهن دلالت دارد.
مجسمههای شاهکار؛ از رامسس دوم تا اشرافزادههای رومی از میان یافتههای برجسته، مجسمههای شاهان و ابوالهولهای دوره پیش از روم توجه ویژهای را به خود جلب کرده است. یکی از مهمترین این آثار، یک ابوالهول متعلق به رامسس دوم، از معروفترین فرمانروایان مصر باستان است. متأسفانه بسیاری از این مجسمهها دچار فرسایش و شکستگی شدهاند؛ از جمله یک مجسمه بطلمیوسی که سرش گم شده و نیمه پایین مجسمهای از مرمر مربوط به یک اشرافزاده رومی.
اسکله باستانی و شواهد تجارت دریایی در بخشی دیگر از کاوشها، یک اسکله با طول ۱۲۵ متری شناسایی شده که در آن بقایای یک کشتی تجاری، لنگرهای سنگی و یک جرثقیل مربوط به دوران بطلمیوسی و روم کشف شده است. وزارت آثار باستانی مصر اظهار داشته این اسکله تا دوره بیزانس برای پهلو گرفتن قایقهای کوچک و بارگیری و تخلیه کالا به کار رفته است.
تهدید جدی تغییرات اقلیمی برای میراث اسکندریه در کنار شادی از این کشفیات، نگرانیهای جدی درباره سرنوشت شهر اسکندریه وجود دارد. این شهر که میزبان شمار زیادی از آثار باستانی است، به دلیل افزایش سطح دریا و بحران اقلیمی سالانه بیش از ۳ میلیمتر فرو میرود. پیشبینیهای سازمان ملل متحد نشان میدهد که حتی در خوشبینانهترین سناریوها، تا سال ۲۰۵۰ یکسوم از این شهر تاریخی زیر آب خواهد رفت یا غیرقابل سکونت خواهد شد.
ضرورت حفاظت از میراث غرقشده این کاوشها نه تنها پرده از بخشهای ناشناخته تاریخ مصر برمیدارد، بلکه زنگ خطر را برای حفاظت از میراث فرهنگی و باستانی در برابر تغییرات اقلیمی به صدا در میآورد. مستندسازی، حفظ و مدیریت پایدار این آثار زیرآبینی، اولویت فوری برای سازمانهای بینالمللی و ملی محسوب میشود تا گنجینههای تاریخ بشر برای نسلهای آینده باقی بمانند.
>> تکنولوژیهای نوین در کهنکاری زیرآبینی پیشرفتهای تکنولوژیک در سالهای اخیر نقش تعیینکنندهای در موفقیت عملیات کاوش در خلیج ابوقیر داشته است. استفاده از سونارهای جانبی، مگنتومترهای دریایی و رویزنیهای فتوگرامتری سهبعدی امکان ترسیم دقیق نقشه بستر دریا و شناسایی اهداف مدفون زیر رسوبات را فراهم آورده است.
این تجهیزات به تیمهای کهنکاسی اجازه میدهند تا قبل از هرگونه مداخله فیزیکی، موقعیت دقیق ساختمانها، اسکلهها و حفرههای دفن را با دقت سانتیمتری تعیین کنند. نقش رباتهای زیرآبینی (ROV) در مستندسازی بهعلاوه، خزندههای کنترلشده از راه دور (ROV) مجهز به دوربینهای با وضوح بالا و بازوهای مکانیکی ظریف، برای بازدید اولیه، فیلمبرداری و حتی برداشت نمونههای رسوبی بدون نیاز به حضور مستقیم غواص در اعماق خطرناک به کار رفتهاند.
این رباتها قادرند در شرایط دید محدود و جریانهای قوی دریایی، تصاویر پانوورامیک و مدلهای سهبعدی واقعی از آثار ثبت کنند که پایهای برای ارزیابی وضعیت حفظ و برنامهریزی استخراج میشود. چالشهای حفظ آثار خارجشده از محیط آبی یکی از پیچیدهترین مراحل پس از استخراج، حفظ و مرمت آثار است. اجسامی که قرنها در محیط د و بیاکسیژن بستر دریا بماندهاند، بلافاصله پس از تماس با هوا و اکسیژن دچار واکنشهای شیمیایی مخرب میشوند.
برای مقابله با این پدیده، متخصصان مرمت از روشهایی چون استحاله کنترلشده، جایگزینی آب در سوراخهای ریز با مواد تقویتکننده و نگهداری در اتاقهای با رطوبت و دمای کنترلشده استفاده میکنند. این فرآیندها ماهها و گاهی سالها طول میکشند تا اطمینان حاصل شود که سنگ، چوب یا فلزات دچار ترک خوردن، پوستپوستی شدن یا خوردگی نمکزایی نمیشوند.
اهمیت علمی مجسمههای ترکیبی یونانی-مصری مجموعه مجسمههای کشفشده از شهر کانوپ، شواهد عینی بر ترکیب فرهنگهای هلنیستی و مصری در دوران بطلمیوسی هستند. مجسمههایی که هیکل مصری دارند اما با پوششها، موها و ویژگیهای چهره یونانی حک شدهاند، نماد سیاست همزیستی و ادغام دودمان بطلمیوسی برای مشروعیتیابی در میان بومیان مصر و مهاجرین یونانیاند.
ابوالهول رامسس دوم که در بافت شهری هلنیستی قرار گرفته، نشاندهنده تداوم سنتهای فرعونیک در کنار معابد جدید المسی و سراپیس است. مطالعه سبکشناسی، مصالح و کتیبههای احتمالی روی این آثار، دادههای تازهای برای درک دین، سیاست و هنر در مصر هلنیستی-رومی فراهم میکند.
کانوپ و هرقلیون؛ دو بندر توام در خدمت’اندریه شهر کانوپ به تنهایی عمل نمیکرده؛ این شهر به همراه بندر هرقلیون (تونیس-هرقلیون) که در فاصله کوتاهی در غرب واقع شده، سیستم دو بندر توامی را شکل میدادند که ورودی اصلی تجارت دریایی به مصر بطلمیوسی و رومی بودند. کانوپ با معابد مشهور خود (بهویژه معبد سراپیس) مرکز مذهبی و درمانی بود، در حالی که هرقلیون با اسکلههای وسیع و انبارهای گمرکی، قلب لوجستیک و اقتصادی محسوب میشد.
کشف همزمان بقایای هر دو شهر در دهههای اخیر، تصویری کامل از معماری بندرهای کهن، مدیریت آب، شبکه کانالها و دفاعات ساحلی در دوران کهن ترسیم کرده است. شواهد جدید از شبکه تجارت مدیترانه تحلیل لنگرهای سنگی، سفالهای حملکننده و باقیماندههای بار کشتی کشفشده در اسکله ۱۲۵ متری کانوپ، نشاندهنده ارتباطات تجاری گسترده با جزایر ایجه، سواحل آسیا الصغرى (ترکیه امروزی)، شمال آفریقا و ایتالیا است.
تنوع مایههای سفالینهها و مهرهای گمرکی روی دستههای آنها، میتواند مسیرهای تجاری، انواع کالا (روغن زیت، شراب، گندم، عطر، کاغذ پاپیروس) و حجم تجارت را آشکار سازد. این دادهها برای بازسازی اقتصاد کهن مصر و جایگاه آن در اقتصاد جهانی روم بینظیر است. زمینلرزهشناسی کهن و فرسایش ساحلی مطالعه لایههای رسوبی و شکستگیهای ساختاری در ساختمانهای غرقشده، اطلاعات حیاتی برای زمینلرزهشناسی تاریخی منطقه فراهم میکند.
دلایل غرق شدن کانوپ و هرقلیون ترکیبی از فرونشینی خاک ناشی از زمینلرزههای شدید، فرسایش ساحلی و افزایش سطح دریا بوده است. درک دقیق مکانیزم این پدیدهها، به دانشمندان کمک میکند تا مدلهای پیشبینی خطر برای سواحل مدرن اسکندریه و دلتای نیل را بهینه کنند و استراتژیهای سازگار با اقلیم تدوین نمایند.
تدابیر حفاظت از میراث فرهنگی در برابر افزایش سطح آب با توجه به هشدارهای سازمان ملل مبنی بر غرق شدن بخشی از اسکندریه تا سال ۲۰۵۰، اقدامات فوری برای مدیریت ریسک بلایا در میراث فرهنگی ضروری است. این تدابیر شامل موارد زیر میشود مستندسازی دیجیتال کامل ایجاد بایگانیهای سهبعدی از تمام آثار و بافتهای تاریخی ساحلی برای حفظ اطلاعات در صورت از دست رفتن فیزیکی.
محافظت درجا تقویت بستر دریا در اطراف آثار غرقشده با استفاده از ژئوتکستایلها، گابیونها و باندهای شن و ماسه برای کاهش فرسایش جریانهای دریایی. موزهسازی زیرآبینی توسعه پارکهای کهنکاسی زیرآبینی با کنترل محیطی برای بازدید عمومی و تحقیقات بدون نیاز به استخراج مخرب.
یکپارچهسازی با برنامهریزی شهری هماهنگی سازمان میراث با شهرداری و سازمانهای محیط زیست برای ایجاد بافرهای سبز، مانعهای امواج و سیستمهای دراژ مدرن در محدوده بافتهای تاریخی. افاق آینده کاوشها در خلیج ابوقیر وزیر آثار باستانی مصر تأکید کرده که بخش عمده شهر هنوز زیر آب مدفون است. این جمله، آغاز یک برنامه کهنکاسی بلندمدت را سیگنال میدهد.
اولویتهای سالهای آینده شامل کاوش سیستماتیک در محدودههای مسکونی برای درک زندگی روزمره، کاوش در محوطه معابد برای کشف کتیبهها و آلتارها، و ترسیم شبکه کامل کانالهای آبی و جادههای شهری است. همکاریهای بینالمللی با موسساتی چون موسسه فرانسوی کهنکاسی شرق (IFAO)، موسسه آلمانی کهنکاسی (DAI) و دانشگاههای برتر جهان، با فراهم آوردن تخصص، بودجه و تکنولوژی، موتور محرک این کاوشها خواهد بود.
نتیجهگیری گنجینهای برای بشریت، نه فقط برای مصر کشف بقایای شهر کانوپ در خلیج ابوقیر، فراتر از یک رویداد خبری، پیروزی علم کهنکاسی مدرن و یادآوری شکستگی میراث بشر در برابر ä طبیعت است. هر قطعه سنگ، سفال یا مجسمهای که از اعماق دریا بیرون میآید، یک صفحه از کتاب تاریخ تمدن مدیترانه است که قرنها گم شده بود. حفاظت بر این میراث، وظیفهای فرامرزی است که نیازمند اراده سیاسی، سرمایهگذاری علمی و آگاهی عمومی جهانی است.
اسکندریه امروز، با تمام تش و آسیبپذیریاش، نماد این دوگانه است بستر تمدن و قربانی تغییرات اقلیمی. تدوین استراتژیهای پایدار برای نجات این شهر و آثار زیرآبینیاش، معیار تعهد بشر به ماضیش و آیندهاش خواهد بود.